ആർ.ശരത്: തിരശ്ശീലയ്ക്കപ്പുറം അവശേഷിക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ
അനിൽ ബാലകൃഷ്ണൻ
7 September 2026, 1:41 am
ചില ചലച്ചിത്രകാരന്മാരുടെ യാത്രകൾ സിനിമകളുടെ എണ്ണത്തിലോ പുരസ്കാരങ്ങളുടെ പട്ടികയിലോ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അവർ സ്പർശിച്ച വിഷയങ്ങളിലും അന്വേഷിച്ച കലാരൂപങ്ങളിലും തുറന്നിട്ട ചിന്തകളിലുമാണ് അവരുടെ യഥാർത്ഥ അടയാളം. മലയാള സിനിമയിൽ അത്തരമൊരു വേറിട്ട പാതയിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച സംവിധായകനായിരുന്നു ആർ. ശരത്.
സംവിധായകൻ, തിരക്കഥാകൃത്ത്, ഡോക്യുമെന്ററി ചലച്ചിത്രകാരൻ, ഗവേഷകൻ, സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകൻ—ഇങ്ങനെ പല തലങ്ങളിലായി പടർന്നുനിന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സർഗജീവിതം. ഒൻപത് അന്താരാഷ്ട്ര പുരസ്കാരങ്ങൾ, ഒരു ദേശീയ പുരസ്കാരം, നാല് കേരള സംസ്ഥാന ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരങ്ങൾ എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചലച്ചിത്രജീവിതത്തിന് ലഭിച്ച അംഗീകാരങ്ങളുടെ ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളാണ്. എന്നാൽ ആ കണക്കുകൾക്കപ്പുറം, കലയും സമൂഹവും ചരിത്രവും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അന്വേഷിച്ച ഒരു സൃഷ്ടിമനസ്സിന്റെ യാത്രയായിരുന്നു ശരത്തിന്റേത്.
2000-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘സായാഹ്നം’ എന്ന ചിത്രത്തിലൂടെയാണ് സംവിധായകനും തിരക്കഥാകൃത്തുമായ ശരത് മലയാള സിനിമയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. അരങ്ങേറ്റ ചിത്രത്തിനു തന്നെ ലഭിച്ച അംഗീകാരം അസാധാരണമായിരുന്നു. കേരള സംസ്ഥാന ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരങ്ങളിൽ ഏഴ് പുരസ്കാരങ്ങൾ നേടിയ ചിത്രം മികച്ച നവാഗത സംവിധായകനുള്ള ഇന്ദിരാഗാന്ധി ദേശീയ പുരസ്കാരവും നേടി. 2001-ലെ മ്യൂണിക് അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവത്തിന്റെ മത്സരവിഭാഗത്തിൽ ചിത്രം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതോടെ ശരത്തിന്റെ സിനിമാ യാത്രയ്ക്ക് രാജ്യാതിർത്തികൾക്കപ്പുറത്തേക്കുള്ള വാതിൽ തുറന്നു.
തുടർന്നുവന്ന ‘സ്ഥിതി’ ഒരു മധ്യവർഗ ദമ്പതികളുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് ഭാഗ്യത്തിന്റെ അപ്രതീക്ഷിത പ്രഹരങ്ങൾ കടന്നുവരുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന സംഘർഷങ്ങളുടെ കഥയായിരുന്നു. 2003-ലെ ബാങ്കോക്ക് അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ചിത്രം നിരവധി അന്താരാഷ്ട്ര വേദികളിൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.
‘ശീലാബതി’യിലൂടെ ശരത് മറ്റൊരു സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് കടന്നു. ഗ്രാമീണ കേരളത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഇരുണ്ട വശങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടിയ ചിത്രം, ഗ്രാമത്തിന് പുറത്തുനിന്നെത്തുന്ന രണ്ടു യുവാക്കളുടെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെയാണ് കഥ പറഞ്ഞത്. പ്രേക്ഷകസ്വീകാര്യത നേടിയ ഈ ചിത്രം തായ്വാനിലെ ഏഷ്യ-പസഫിക് ചലച്ചിത്രോത്സവത്തിലും പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ ശരത്തിന്റെ ചലച്ചിത്രലോകം മലയാളത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ നിന്നില്ല. ‘ദി ഡിസയർ — എ ജേർണി ഓഫ് എ വുമൺ’ എന്ന ഇൻഡോ-ചൈനീസ് സംയുക്തചിത്രം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര ദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ശില്പ ഷെട്ടിയും ചൈനീസ് നടൻ ഷിയാ യുവും പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളായ ചിത്രത്തിൽ ഒരു ഇന്ത്യൻ ക്ലാസിക്കൽ നർത്തകിയുടെയും യാത്രയ്ക്കിടെ കണ്ടുമുട്ടുന്ന ചൈനീസ് കലാകാരന്റെയും ജീവിതമാണ് ആവിഷ്കരിച്ചത്.
പ്രണയത്തിന് അതിർത്തികളില്ലെന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവച്ച ചിത്രം ജനീവ അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവത്തിലെ മികച്ച ചിത്രത്തിനുള്ള പുരസ്കാരം ഉൾപ്പെടെ നിരവധി അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരങ്ങൾ നേടി. ന്യൂജേഴ്സി, ന്യൂയോർക്ക്, ബോസ്റ്റൺ, ലണ്ടൻ തുടങ്ങിയ വേദികളിലും ചിത്രം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.
‘പറുദീസ’യിൽ ശരത് മതത്തിന്റെ യാഥാസ്ഥിതികവും നവീനവുമായ വഴികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു. വിശ്വാസവും ചിന്തയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾ ചിത്രം പരിശോധിച്ചു. മെക്സിക്കൻ, ആംസ്റ്റർഡാം അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവങ്ങളിൽ പുരസ്കാരങ്ങൾ നേടിയ ചിത്രം ഇന്നും അന്താരാഷ്ട്ര വേദികളിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സിനിമകളിലൊന്നാണ്.
ചാർലി ചാപ്ലിന്റെ കലാജീവിതത്തോടുള്ള ശരത്തിന്റെ ആദരവായിരുന്നു ‘ബുദ്ധൻ ചിരിക്കുന്നു’. ചാപ്ലിനെ ആരാധിക്കുന്ന ഒരു ഇന്ത്യൻ ഹാസ്യകലാകാരന്റെ ജീവിതത്തിലൂടെ മഹാനായ കലാകാരനെ ഓർക്കുന്ന ചിത്രം, അനുകരണത്തിനപ്പുറം സ്വന്തം കലാഭാഷ കണ്ടെത്തേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയും മുന്നോട്ടുവച്ചു.
ഒടുവിൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘സ്വയം’ ഓട്ടിസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാമൂഹികമായ മുൻവിധികളിലേക്കും അകറ്റിനിർത്തലുകളിലേക്കുമാണ് ശ്രദ്ധ തിരിച്ചത്.
സിനിമയ്ക്കപ്പുറം ചുവർചിത്രകല ശരത്തിന്റെ മറ്റൊരു വലിയ അന്വേഷണമായിരുന്നു. ‘ദി പെയിന്റഡ് എപിക്സ്’ എന്ന ഡോക്യുമെന്ററിയുടെ ചിത്രീകരണത്തിനിടയിൽ കിളിമാനൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ രാജാ രവിവർമ്മയുടേതെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ അപൂർവ ചുവർചിത്രങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു വഴിത്തിരിവായി.
ആ കണ്ടെത്തൽ യാദൃച്ഛികമായിരുന്നെങ്കിലും അതിനു പിന്നാലെയുള്ള അന്വേഷണം ആഴമുള്ളതായിരുന്നു. ചുവർചിത്രങ്ങളെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം വിശദമായ പഠനം നടത്തി. ഈ ഗവേഷണത്തിനായി 1996-ൽ കേന്ദ്ര സാംസ്കാരിക വകുപ്പിൽ നിന്ന് ജൂനിയർ ഫെലോഷിപ്പും ലഭിച്ചു.
‘പുരാണിധുൻ’, ‘ദി പെയിന്റഡ് എപിക്സ്’, ‘ഡിവൈൻ ലവ്’, ‘ലാസ്യാംഗന’ തുടങ്ങിയ ഡോക്യുമെന്ററികളിലൂടെ കലയും ദൃശ്യസൗന്ദര്യവും ചരിത്രവും സംയോജിപ്പിച്ച വ്യത്യസ്തമായ ചലച്ചിത്രഭാഷ അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചു.
ഒ. എൻ. വി. കുറുപ്പിന്റെ പ്രശസ്ത കവിതയെ ആസ്പദമാക്കി ഒരുക്കിയ ‘ഭൂമിക്കൊരു ചരമഗീതം’ പരിസ്ഥിതി ബോധവും ഫെമിനിസ്റ്റ് സൗന്ദര്യശാസ്ത്രവും കൂട്ടിയിണക്കിയ ഡോക്യു-ഫിക്ഷനായിരുന്നു.
പത്ത് ഡോക്യുമെന്ററികളും അഞ്ച് ഹ്രസ്വചിത്രങ്ങളും ശരത്തിന്റെ സർഗപൈതൃകത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഇംഗ്ലീഷ് സാഹിത്യത്തിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം നേടിയ ശരത് ഫിലിം പ്രൊഡക്ഷനിലും ജേർണലിസത്തിലും ഔപചാരിക പരിശീലനം നേടിയിരുന്നു. കേരള കൗമുദിയിലെ മാധ്യമ പ്രവർത്തനജീവിതത്തിനിടെയാണ് സിനിമയിലേക്ക് വരുന്നത്. വിഖ്യാത സംവിധായകൻ ഷാജി എൻ. കരുണിന്റെ ശിഷ്യത്വവും സ്വിസ് ചലച്ചിത്രകാരൻ മാർക്കൂസ് ഇംപൂഫിനൊപ്പമുള്ള പരിശീലനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കലാഭാവനയ്ക്ക് കരുത്തേകി.
കേരള സർക്കാരിന്റെ ഇൻഫർമേഷൻ ആൻഡ് പബ്ലിക് റിലേഷൻസ് വകുപ്പിൽ ഡെപ്യൂട്ടി ഡയറക്ടറായി വിരമിച്ച ശരത്, എം.പി.സി.സി. ഡയറക്ടറായും ഭാരത് ഭവൻ സെക്രട്ടറിയായും പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യകാല ശ്രദ്ധേയ മൾട്ടിമീഡിയ സംരംഭങ്ങളിലൊന്നായ ‘ഗീതഗോവിന്ദ’യിൽ വിഷ്വൽ ഡയറക്ടറായും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. ഇന്ദിരാഗാന്ധി നാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ ദ ആർട്സും അമേരിക്കയിലെ സിറോക്സ് PARC-ഉം സഹകരിച്ച ഈ സംരംഭത്തിന് ഡോ. കപില വാത്സ്യായനാണ് തിരക്കഥ ഒരുക്കിയത്.
2007-ൽ ലണ്ടനിൽ നടന്ന IUKFF-ന്റെ ഫെസ്റ്റിവൽ ഡയറക്ടറായി പ്രവർത്തിച്ച അദ്ദേഹം 2011-ലെ ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാര ജൂറി അംഗമായും 2012-ലെ കേരള സംസ്ഥാന ടെലിവിഷൻ പുരസ്കാര ജൂറി ചെയർമാനായും ചുമതല വഹിച്ചു.
ആർ. ശരത്തിന്റെ വിയോഗം ഒരു സംവിധായകന്റെ മാത്രം വിടവാങ്ങലല്ല. സിനിമയെ ഒരു വിനോദമാധ്യമത്തിനപ്പുറം ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും മനുഷ്യാവസ്ഥയെയും അന്വേഷിക്കുന്ന ദൃശ്യഭാഷയായി കണ്ട ഒരു കലാകാരന്റെ അഭാവം കൂടിയാണ്.
തിരശ്ശീലയിൽ ഒരു ചിത്രം അവസാനിക്കുമ്പോൾ വെളിച്ചം അണയുന്നു. എന്നാൽ ചില ദൃശ്യങ്ങൾ മനസ്സിൽ തുടരുന്നു.
ആർ. ശരത്തിന്റെ ചലച്ചിത്രജീവിതവും അത്തരമൊരു ദൃശ്യമാണ്—തിരശ്ശീലയ്ക്കപ്പുറവും ഏറെക്കാലം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഒരു ദൃശ്യം.
